Accueil CCFr  >   EADC Hilarius Pictaviensislien, Tractatus super Psalmos
Ajouter aux favoris Imprimer cette page (nouvelle fenêtre)

Hilarius PictaviensisHilarius Pictaviensis

Ajouter au panier ExporterFichier PDF de l'instance
Modifié le : 15/05/2026

Présentation globale de la collection

Etablissement de conservation
Bibliothèque municipale. Lyon, Rhône Voir tous les inventaires
Tous les inventaires
Intitulé de l'instrument de recherche Catalogue général des manuscrits des bibliothèques publiques de France. Départements — Tome XXX. Lyon. Première partie. Fonds général (1)
Cote Mss 1-635
Titre Collection générale des manuscrits (1)
Conditions d'accès L'accès aux collections patrimoniales est soumis à une autorisation préalable.
Conditions d'utilisation Toute publication de documents inédits doit être notifiée à l'établissement.
Citer sous la forme Bibliothèque municipale de Lyon, Ms X, f. Y.


Informations sur l'instrument de recherche

Auteur(s) Molinier et Desvernay
Commanditaire Ministère chargé de la Culture et Ministère chargé de l'Enseignement supérieur
Éditeur Bibliothèque nationale de France
Date de l'édition imprimée 1900
Date de la version électronique 14 janvier 2008
Création Créé par conversion rétrospective de l'édition imprimée : Catalogue général des manuscrits des bibliothèques publiques de France. Départements — Tome XXX. Lyon. Par MM. Molinier et Desvernay. Première partie, Paris, Plon-Nourrit, 1900.
Numérisation et rendu en mode texte réalisés par la société AIS (Paris, France). Encodage effectué selon la DTD EAD-2002 par la société ArchProteus (Vancouver, Canada) le 14 janvier 2008
Langue(s) de l'instrument de recherche Catalogue rédigé en français
Description des révisions
  • Avril-mai 2020
    • Ajout des cotes
  • 16 avril 2013
    • Insertion de liens vers les manuscrits numérisés (mss 324, 336, 375, 401, 402, 403, 425, 426, 430, 431, 443, 447, 448, 449, 451, 452, 462, 463, 465, 466, 467, 468, 471, 472, 473, 475, 476, 478, 481, 483, 484, 571, 597, 599, 600, 601, 602, 603, 604, 605, 606, 607, 608, 609, 610, 611, 612, 614, 619, 620, 628)
Notes
Permalien https://ccfr.bnf.fr/portailccfr/ark:/16871/005FRCGMBPF-693836101-01a
Catalogue général des manuscrits
Présentation du contenu
N° :  452 Cote :  Ms 452 Ancienne cote :  381 Support :  Parchemin Importance matérielle :  315 feuillets Écriture :  Texte en onciale. Titres courants en semi-onciale. Dans certaines parties, ponctuation d’une main plus récente. Cursive ancienne (f. 117v) Particularités codicologiques :  Deux séries de cahiers de 8 feuillets : 19 cahiers, marqués A-S ; autres cahiers, I et suivants Réglure :  2 colonnes de 25 à 26 lignes. Citations scripturaires en retrait. Marginalia :  Annotations en minuscule du VIIe s. (f. 34) (cf. BmL, ms 403, f. 94v). F. 276, minuscule puis monogramme VII-VIIIe siècles : SENDELENUS (et non Sendelinus cf. Doignon In Ps. p. XXXIII). En haut du f. 275v : report de l’encre portée en haut du f. 276, qui n’était pas sèche lorsque « Sendelenus » a refermé le volume. On lit « elenus » à l’envers. Notes tironiennes (f. 15v). Autres (f. 32, 44v.). Essais de plume (f. 98, f. 98v, f. 276). Décoration :  Le début et les titres de chaque psaume sont en rubrique. Dessin d’un grand félin (f. 30v). Titres courants sur la double page ouverte. Titre courant f. 22v : « PSALMUS CXVIII » alors que les rectos précédents et suivants sont du psaume LIII et que le texte de la page est à sa place entre eux. Dimensions  295 × 250 mm (justification : 220 × 195-200 mm) Reliure :  Demi-reliure moderne Présentation du contenu : 

Manuscrit contenant une partie des Traités sur les psaumes de saint Hilaire : psaumes LI-LXIX, XCI, CXVIII-CXXXVI.

Dans les éditions (Corpus Christianorum Series Latina LXI) : L. Le manuscrit n'est pas cité par Zingerle qui ne le connaissait pas lorsqu'il a édité ces Tractatus en 1891 (S. Hilarii episcopi Pictaviensis Tractatus super Psalmos, Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum ; 22).

Copié en Italielien, ou dans un ancien centre romain tel que Lyonlien même.

Composition générale :

acéphale : […] consummatio In Ps. LI, 4, l.15.
Importante lacune entre les feuillets 92 et 93 (In Ps. LXV, 11, l.23 desertum […] sp(irit)u In Ps. LXVI, 1, l.7)
Importante lacune entre les feuillets 100 et 101 (In Ps. LXVII, 9, l.14 Israel […] secundum In Ps. LXVIII, 16, l.4)
Importante lacune entre les feuillets 117 et 118 (15 feuillets qui sont désormais le manuscrit Paris, ΒnF NAL 1593).
Importante lacune entre les feuillets 204 et 205 (In Ps. CXVIII, 19, 3, l.4 sperare […] scit In Ps. CXVIII, 21, 2, l.15)

composition détaillée :

f. 1 : consummatio et legis finis (= In Ps. LI, 4, l.15)
f. 12 : Explicit psalm[us] LI . Incip(it) L[II] // LII In finem pro meleth intellectum dauid // Dixit stultus in corde suo non est d(eu)s . corrupti sunt et abominabiles facti sunt in iniquitatib(us) suis et reliqua
f. 22 : Explic(it) psalmu[s] LII . Incip(it) LIII // LIII In finem hymnis intelle[c]tus dauid cum uenerunt ziphei et dixerunt saul no(n)ne ecce dauid absconsus est apud nos // D(eu)s in nomine tuo saluum me fac et in uirtute tua iudica me . et reliqua psalmi sequentia
f. 29v : Explic(it) psalm(us) LIII Incipit LIIII // LIIII In finem in garminib(us) intellectus dauid // Inaurire d(eu)s . oratione(m) meam et ne despexerisdeprecationem meam et reliqua psalm(i) sequent(ia)
f. 37v : Explic(it) psalmus LIIII . Inc(ipit) LV // LV In finem pro populo qui a s(an)c(t)is . longe fact(us est) dauid in tituli inscriptione cum tenuerunt eum allophili in geth //
f. 38 : Miserere mei d(omi)ne . quonia(m) conculcauit me homo tota die pugnans tribulauit me . et reliqua . psalmi sequentia
f. 41v : Explicit psalmus LV . Incipit LVI // LVI In finem ne disperdas dauid titulum inscriptio cum fuigit [sic] a facie saul in spelunca // Miserere mei d(eu)s . miserere mei quoniam in te confidet anima mea et reliqua
f. 46 : Explic(it) psalm(us) LVI Incipit LVII // LVII In finem ne disperdas d[a]uid in tituli inscripti[one] // Si uere utiq(ue) iustitias lo[qui]mini iusta iudicate fi[lii] hominum et reliqua
f. 49v : Finit psalmus LVII Incipit LVIII // In finem nem [sic] ne disperdas dauid in tituli inscriptione quando misit saul et custodiuit domum eius ut eu(m) interficeret // Eripe me de inimicis meis d(eu)s et ab insurgentibus in me libera me . et reliqua
f. 55v : Explicit psalmus LVIII Incip(it) LVIIII In finem in his quae inmutabuntur in tituli dauid in doctrina cum succendit mesopotamiam et syriam sobal et conuertit ioab et percussit uallem salinarum .xii. milia // D(eu)s repulisti nos et destruxisti nos iratus es nobis et misertus es nobis et reliqua
f. 61v : Explic(it) psalm(us) LVIIII Incip(it) LX // LX In finem hymnis dauid // Exaudi d(omi)ne . depraecationem meam intende orationi meae . et reliqua
f. 64 : Explic(it) psalm(us) LX . Incip(it) LXI LXI In finem psalmus dauid // Nonne d(e)o . subdita erit anima mea ab ipso enim salutare meum . et rel(i)q(ua)
f. 69 : Explicit psalmus LXI Incip(it) LXXII [sic] // LXII Psalmus dauid cum isset in deserto idumeae // D(eu)s meus ad te deluculo uigilo sitiuit in te anima mea et reliqua
f. 73v : Explic(it) psalm(us) LXII . Incipit LXIII // LXIII In finem psalmus dauid // Exaudi d(eu)s . orationem mea(m) cum precor ad te . a timore inimici eripe animam meam . et reliqua
f. 79 : Explic(it) psalm(us) LXIII . Incip(it) LXIIII // LXIIII In finem psalmus dauid // Te decet d(omi)ne . hymnum d(eu)s . in sion . et tibi reddetur uotum in hierusale(m) et reliqua psalmi
f. 88v : Explic(it) psalmus LXIIII . Inc(ipit) LXV // LXV In finem canticu(m) psalmi // Iubilate d(e)o omnis terra psalmum dicite nomini eius et reliqua
f. 96v : Finit psalm(us) LXVI . Incipit LXVII // LXVII In finem psalmus cantici illi dauid // exsurgat d(eu)s . et dispergantur inimici eius et reliqua
f. 109 : Finit psalm(us) LXVIII Incipit LXVIIII // LXVIIII In finem in commemorationem quod saluum me fecit d(omi)n(u)s psalmus // D(omi)ne . d(eu)s . in adiutorium meu(m) intende et reliqua
f. 111v : Explic(it) psalm(us) LXVIIII . Incipit de titulo psalmi LXLI [= 91] . hoc est de die sabbati // LXLI psalmus cantici in die sabbati // Post legis tempora et cognitionem ueritatis
f. 117v : Explicit psalm(us) LXLI [= 91] . Incipit A CXVIII . per XXII litteras hebreas octonis uers[…]
f. 118 : giml // retribuae seruo tuo uiuam et custodiam sermones tuos et reliqua
f. 125 : Finit litterae III tractatus Incip(it) litter(ae) IIII delth // Adhesit pauimento anima mea uiuifica me secu(n)dum uerbum tuum et reliqua litterae octo uersuum
f. 130 : Explic(it) litt(era) IIII Incipit litt(era) V he // Legem pone mihi d(omi)ne . uiae iustificationum tuaru(m) et exquiram eam semper et reliqua litterae octo uersuum
f. 136v : Explic(it) littera V . Incip(it) VI uali // Veniat super me misericordia tua d(omi)ne . salutare tuum et eloquium tuum et reliqua octo uersuum
f. 141 : Finit litter(a) VI . Incip(it) litter(a) VII zai // Memento uerbi tui seruo tuo in quo mihi spem dedisti . et reliqua litter(ae)
f. 144 : Explicit litter(a) VII Incipit VIII // heth Portio mea d(omi)n(u)s . dixi custodire legem tuam et reliqua litterae octo uersuum
f. 150v : Finit lit(tera) VIII Inc(ipit) lit(tera) VIIII teth bonitatem fecisti cum seruo tuo d(omi)ne . d(omi)ne . secu(n)dum uerbum tuum . et reliq(ua)
f. 153v : Explic(it) littera VIIII Incip(it) X ioth // Manus tuae fecerunt me et parauerunt me et reliqua litterae .viii. uersuum
f. 160 : Explicit littera X . Incipit XI kaf // Defecit in salutare tuu(m) anima mea et in uerbu(m) tuum spero et reliqua
f. 164 : Explicit littera XI . Incipit XII lab // In aeternum d(omi)ne . permanet uerbum tuuù in caelo et reliqua
f. 170 : Finit littera XII . Incip(it) XIII mem // Ut dilexi legem tuam d(omi)ne tota die meditatio est mihi et reliqua litterae
f. 175 : Explic(it) littera XIII Incip XIIII num // Lucerna pedibus meis uerbum tuum d(omi)ne . et lumen semitis meis et reliqua
f. 183 : Explic(it) littera XIIII Incip XV samch // Iniquos odio habui et legem tuam dilexi et reliqua
f. 187v : Explic(it) litter(a) XV Incip(it) XVI ain //
f. 188 : Feci iudicium et iustitia(m) non tradas me perseque(n)tibus me . et reliqua
f. 194 : Explic(it) littera XVI Incip(it) XVII phe // Mirabilia testimonia tua d(omi)ne . et reliqua
f. 199v : Explic(it) littera XVII Incipit XVIII sadec // Iustus es d(omi)ne . et rectum iudicium tuum et reliqua
f. 203v : Explic(it) littera XVIII Incip(it) XVIIII coe // Clamaui toto corde meo exaudi me d(omi)ne . iustificationes tuas requiro et reliqua
f. 206v : Explicit littera XXI Incip(it) XXII thau // Adpropriet oratio mea in conspectu tuo d(omi)ne . et reliqua litterae seq(uentia)
f. 209 : Explicit psalmus CXVIII Inc(ipit) CXVIIII // CXVIIII Canticum graduu(m) // Psalmorum tituli
f. 217v : Explic(it) psalm(us) CXVIIII Incipit CXX // CXX Canticum graduu(m) // Leuaui oculos meos in montes . et reliqua
f. 223v : Finit psalm(us) CXX . Incipit CXXI // CXXI Canticum gradum dauid // Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi in domu(m) d(omi)ni . ibimus . et reliqua
f. 229v : Explic(it) psalmus CXXI Incipit CXXII // CXXII Canticum graduum // Ad te leuaui oculos meos qui habitas in caelo et reliqua
f. 235 : Finit psalm(us) CXXII Incipit CXXIII // CXXII [sic] Canticum graduu(m) // Nisi quod d(omi)n(u)s . erat in nobis dicat nun istrahel nisi quod d(omi)n(u)s . erat in nobis et reliqua
f. 239 : Finit psalm(us) CXXIII Incipit CXXIIII // CXXIIII Canticum graduu(m) // Qui confidunt in d(omi)no . sicut mons sion non commouebitur in aeternum qui habitat hierusalem et reliqua psalmi seque(n)t(ia)
f. 244 : Finit psalm(us) CXXIIII Incipit CXXV // CXXV Canticum graduum // In conuertendo d(omi)n(u)m . captiuitatem sion facti sumus sicut consulati . et reliqua // Nisi essent in psalmis
f. 249 : Finit psalm(us) CXXV In cipit CXXVI // CXXVI Canticum graduum solomonis // Nisi d(omi)n(u)s . aedificauerit domum in uanum laborauerunt qui aedificant eam . et reliqua // Ratio et temporum et profetiae intenta
f. 257 : Finit psalm(us) CXXVI In cipit CXXVII // CXXVII Canticum gradum [sic] Beati omnes qui timent d(omi)n(u)m . et reliqua psalmi sequentia
f. 262v : Fin(it) psalm(us) CXXVII Incipit CXXVIII // CXXVIII Canticum graduu(m) // Saepe expugnauerunt me a iuuentute mea . et reliqua
f. 268v : Explic(it) psalmus CXXVIII Incipit CXXVIIII // CXXVIIII Canticum graduu(m) dauid // De profundis clamaui ad te d(omi)ne . d(omi)ne . exaudi uocem meam . et reliqua
f. 273v : Finit psalm(us) CXXVIIII Incipit CXXX // CXXX Canticum graduu(m) dauid // D(omi)ne non est exaltatum cor meum neq(ue) elati sunt oculi mei . et reliqua
f. 275v : Explic(it) psalm(us) CXXX Incipit CXXXI // Canticum graduu(m) // Memento d(omi)ne . dauid et omnes modestias eius et reliqua // Omnes quidem anteriores
f. 288v : Explic(it) psalmus CXXXI . Incipit CXXXII // CXXXII Canticum graduum dauid // Ecce quam bonum et qua(m) iucundum et reliqua // Per omnem doctrinae ordinem
f. 292v : Finit psalmus CXXXII . Incipit CXXXIII // [CXX]XIII Canticum graduu(m) // Ecce nunc benedicite d(omi)n(u)m . omnes serui d(omi)ni . et reliq(ua)
f. 294v : Finit psalm(us) CXXXIII . Incipit CXXXIIII // CXXXIIII Alleluia // Laudate nomen d(omi)ni . laudate serui d(omi)n(u)m . et reliqua
f. 306v : Finit psalmus CXXXIIII . Incipit CXXXV // CXXXV Alleluia // Confitemini d(omi)no . quonia(m) bonus quoniam in saeculum misericordia eius et reliqua
f. 313 : Finit psalmus CXXXV Incipit CXXXVI // CXXXVI Ipsi dauid psalmus // Super flumina babyllonis illic sedimus et fleuimus et reliqua.

Historique de la conservation :  Modalités d’acquisition : Manuscrit saisi au profit de la nation durant la Révolution française. Dépôt de l'État. Informations sur le traitement : Notice initiale du CGM remplacée en mai 2025 par la notice élaborée à l'occasion de la numérisation et de la mise en ligne des manuscrits mérovingiens et carolingiens conservés à la BmL. Les notices établies dans ce cadre ont été rédigées en 2007-2008 par Pierre Chambert-Protat, Marion Bernard et Pierre Guinard.Documents séparés : 15 feuillets, volés par Guillaume Librilien, forment aujourd'hui le manuscrit NAL 1593 au département des manuscrits de la Bibliothèque nationale de France.

Le codex

Album paléographique ou recueil de documents importants relatifs à l'histoire et à la littérature nationales : reproduits en héliogravure, Paris : Quantin, 1887. Les feuillets 182v et 183 du manuscrit sont reproduits planche 5.
Fernand Cabrol et Henri Leclercq (publ.), Dictionnaire d’archéologie chrétienne et de liturgie, Tome X, 1e partie, Paris : Letouzey, 1931. Cf. col. 380.
Augusto Campana, « Il Codice Ravennate di S. Ambrogio », dans Italia medioevale e umanistica, I, 1958. Cf. p. 22.
Léopold Delisle, Notices sur plusieurs anciens manuscrits de la Bibliothèque de Lyon, Paris : Imprimerie nationale, 1880 ; extrait des Notices et extraits des manuscrits de la Bibliothèque nationale, XXIX, 2e partie. Cf. pp. 364-366.
Léopold Delisle, Les manuscrits du comte d’Ashburnham. Rapport adressé à Monsieur le Ministre de l’Instruction publique et des Beaux-Arts, Paris : Champion, 1883. Cf. p. 14.
Pierre Guinard & Louis Holtz, Manuscrits médiévaux : de l’usage au trésor. Catalogue de l’exposition (21 septembre 2002 – 4 janvier 2003), Lyon : Bibliothèque municipale, 2003. Cf. notice 1 p. 49 par Louis Holtz ; notice détaillée p. 73 par le même.
Elias Avery Lowe, Codices lugdunenses antiquissimi : le scriptorium de Lyon, Lyon, Société des Amis de la Bibliothèque, 1924.
Elias Avery Lowe, Codices latini antiquiores : a palaeographical guide to latin manuscripts prior to the ninth century. 6. France, Oxford, 1953. Cf. no 775.
Elias Avery Lowe, Palaeographical papers 1907-1965 edited by Ludwig Bieler, Oxford : Clarendon press, 1972. Cf. p. 258.
Sigmund Tafel, « The Lyons scriptorium », dans Palaeographia latina edited by W. M. Lindsay, Oxford University Press : Part IV, 1925, pp. 40-70. (St. Andrews University Publications, XX). Cf. pp.60-63.
Anton Zingerle, « Der Hilarius-Codex von Lyon », dans Sitzungsberichte der Akademie der Wissenschaften zu Wien, phil.-hist. Kl. 128, 10, 1893, p. 1-12.
Catalogue général des manuscrits des bibliothèques de France, Départements 20 : Lyon, Paris, 1900. Cf. pp. 117 sq.

Le texte

Célestin Charlier, « La Compilation augustinienne de Florus sur l’Apôtre : sources et authenticité », dans Revue Bénédictine LVII, 1947, pp. 132-186.
Jean Doignon, « Les Variations des citations de l’Épître aux Romains dans l’œuvre d’Hilaire de Poitiers », dans Revue Bénédictine, LXXXVIII, 1978. Cf. pp. 189-204.
Jean Doignon, « Un Témoignage inédit des « Tractatus super Psalmos » d’Hilaire de Poitiers contre l’hymnodie païenne », dans Revue Bénédictine, 1989, no 1-2, pp. 35-40.
Hilaire de Poitiers, Commentaire sur le psaume 118, éd. M. Milhau, 2 tomes « Sources Chrétiennes » no 344 & 347, Paris : Le Cerf, 1988. Cf. notice t.1, pp. 68-70 ; édition des f. 117v-208v
Hilarius Pictaviensis, Tractatus super Psalmos : Instructio psalmorum ; In Psalmos I-XCI, (Corpus Christianorum, Series Latina, LXI), Ed. J. Doignon. Turnhout : Brepols, 1997. Notice pp. XXXIII sq. ; édition des f. 1-117v.
H. Vanderhoven, F. Masai et P.B. Corbett, Aux Sources du monachisme bénédictin, I. Regula Magistri, édition diplomatique des manuscrits latins 12205 et 12634 de Paris, Bruxelles ; 1953. Cf. p. 28.
Sancti Hilarii Pictaviensis episcopi, Tractatus Super Psalmos In Psalmos CXIX-CL, (Corpus Christianorum, series Latina LXI B), cura et studio J. Doignon, 2009.
452
Cote Ms 452
Ancienne cote 381
Titre Hilarius Pictaviensislien, Tractatus super Psalmos
Date Ve siècle
Langue latin
Support Parchemin
Importance matérielle 315 feuillets
Écriture Texte en onciale. Titres courants en semi-onciale. Dans certaines parties, ponctuation d’une main plus récente. Cursive ancienne (f. 117v)
Particularités codicologiques Deux séries de cahiers de 8 feuillets : 19 cahiers, marqués A-S ; autres cahiers, I et suivants
Réglure 2 colonnes de 25 à 26 lignes. Citations scripturaires en retrait.
Marginalia Annotations en minuscule du VIIe s. (f. 34) (cf. BmL, ms 403, f. 94v). F. 276, minuscule puis monogramme VII-VIIIe siècles : SENDELENUS (et non Sendelinus cf. Doignon In Ps. p. XXXIII). En haut du f. 275v : report de l’encre portée en haut du f. 276, qui n’était pas sèche lorsque « Sendelenus » a refermé le volume. On lit « elenus » à l’envers. Notes tironiennes (f. 15v). Autres (f. 32, 44v.). Essais de plume (f. 98, f. 98v, f. 276).
Décoration Le début et les titres de chaque psaume sont en rubrique. Dessin d’un grand félin (f. 30v). Titres courants sur la double page ouverte. Titre courant f. 22v : « PSALMUS CXVIII » alors que les rectos précédents et suivants sont du psaume LIII et que le texte de la page est à sa place entre eux.
Dimensions 295 × 250 mm (justification : 220 × 195-200 mm)
Reliure Demi-reliure moderne
Présentation du contenu

Manuscrit contenant une partie des Traités sur les psaumes de saint Hilaire : psaumes LI-LXIX, XCI, CXVIII-CXXXVI.

Dans les éditions (Corpus Christianorum Series Latina LXI) : L. Le manuscrit n'est pas cité par Zingerle qui ne le connaissait pas lorsqu'il a édité ces Tractatus en 1891 (S. Hilarii episcopi Pictaviensis Tractatus super Psalmos, Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum ; 22).

Copié en Italielien, ou dans un ancien centre romain tel que Lyonlien même.

Composition générale :

acéphale : […] consummatio In Ps. LI, 4, l.15.
Importante lacune entre les feuillets 92 et 93 (In Ps. LXV, 11, l.23 desertum […] sp(irit)u In Ps. LXVI, 1, l.7)
Importante lacune entre les feuillets 100 et 101 (In Ps. LXVII, 9, l.14 Israel […] secundum In Ps. LXVIII, 16, l.4)
Importante lacune entre les feuillets 117 et 118 (15 feuillets qui sont désormais le manuscrit Paris, ΒnF NAL 1593).
Importante lacune entre les feuillets 204 et 205 (In Ps. CXVIII, 19, 3, l.4 sperare […] scit In Ps. CXVIII, 21, 2, l.15)

composition détaillée :

f. 1 : consummatio et legis finis (= In Ps. LI, 4, l.15)
f. 12 : Explicit psalm[us] LI . Incip(it) L[II] // LII In finem pro meleth intellectum dauid // Dixit stultus in corde suo non est d(eu)s . corrupti sunt et abominabiles facti sunt in iniquitatib(us) suis et reliqua
f. 22 : Explic(it) psalmu[s] LII . Incip(it) LIII // LIII In finem hymnis intelle[c]tus dauid cum uenerunt ziphei et dixerunt saul no(n)ne ecce dauid absconsus est apud nos // D(eu)s in nomine tuo saluum me fac et in uirtute tua iudica me . et reliqua psalmi sequentia
f. 29v : Explic(it) psalm(us) LIII Incipit LIIII // LIIII In finem in garminib(us) intellectus dauid // Inaurire d(eu)s . oratione(m) meam et ne despexerisdeprecationem meam et reliqua psalm(i) sequent(ia)
f. 37v : Explic(it) psalmus LIIII . Inc(ipit) LV // LV In finem pro populo qui a s(an)c(t)is . longe fact(us est) dauid in tituli inscriptione cum tenuerunt eum allophili in geth //
f. 38 : Miserere mei d(omi)ne . quonia(m) conculcauit me homo tota die pugnans tribulauit me . et reliqua . psalmi sequentia
f. 41v : Explicit psalmus LV . Incipit LVI // LVI In finem ne disperdas dauid titulum inscriptio cum fuigit [sic] a facie saul in spelunca // Miserere mei d(eu)s . miserere mei quoniam in te confidet anima mea et reliqua
f. 46 : Explic(it) psalm(us) LVI Incipit LVII // LVII In finem ne disperdas d[a]uid in tituli inscripti[one] // Si uere utiq(ue) iustitias lo[qui]mini iusta iudicate fi[lii] hominum et reliqua
f. 49v : Finit psalmus LVII Incipit LVIII // In finem nem [sic] ne disperdas dauid in tituli inscriptione quando misit saul et custodiuit domum eius ut eu(m) interficeret // Eripe me de inimicis meis d(eu)s et ab insurgentibus in me libera me . et reliqua
f. 55v : Explicit psalmus LVIII Incip(it) LVIIII In finem in his quae inmutabuntur in tituli dauid in doctrina cum succendit mesopotamiam et syriam sobal et conuertit ioab et percussit uallem salinarum .xii. milia // D(eu)s repulisti nos et destruxisti nos iratus es nobis et misertus es nobis et reliqua
f. 61v : Explic(it) psalm(us) LVIIII Incip(it) LX // LX In finem hymnis dauid // Exaudi d(omi)ne . depraecationem meam intende orationi meae . et reliqua
f. 64 : Explic(it) psalm(us) LX . Incip(it) LXI LXI In finem psalmus dauid // Nonne d(e)o . subdita erit anima mea ab ipso enim salutare meum . et rel(i)q(ua)
f. 69 : Explicit psalmus LXI Incip(it) LXXII [sic] // LXII Psalmus dauid cum isset in deserto idumeae // D(eu)s meus ad te deluculo uigilo sitiuit in te anima mea et reliqua
f. 73v : Explic(it) psalm(us) LXII . Incipit LXIII // LXIII In finem psalmus dauid // Exaudi d(eu)s . orationem mea(m) cum precor ad te . a timore inimici eripe animam meam . et reliqua
f. 79 : Explic(it) psalm(us) LXIII . Incip(it) LXIIII // LXIIII In finem psalmus dauid // Te decet d(omi)ne . hymnum d(eu)s . in sion . et tibi reddetur uotum in hierusale(m) et reliqua psalmi
f. 88v : Explic(it) psalmus LXIIII . Inc(ipit) LXV // LXV In finem canticu(m) psalmi // Iubilate d(e)o omnis terra psalmum dicite nomini eius et reliqua
f. 96v : Finit psalm(us) LXVI . Incipit LXVII // LXVII In finem psalmus cantici illi dauid // exsurgat d(eu)s . et dispergantur inimici eius et reliqua
f. 109 : Finit psalm(us) LXVIII Incipit LXVIIII // LXVIIII In finem in commemorationem quod saluum me fecit d(omi)n(u)s psalmus // D(omi)ne . d(eu)s . in adiutorium meu(m) intende et reliqua
f. 111v : Explic(it) psalm(us) LXVIIII . Incipit de titulo psalmi LXLI [= 91] . hoc est de die sabbati // LXLI psalmus cantici in die sabbati // Post legis tempora et cognitionem ueritatis
f. 117v : Explicit psalm(us) LXLI [= 91] . Incipit A CXVIII . per XXII litteras hebreas octonis uers[…]
f. 118 : giml // retribuae seruo tuo uiuam et custodiam sermones tuos et reliqua
f. 125 : Finit litterae III tractatus Incip(it) litter(ae) IIII delth // Adhesit pauimento anima mea uiuifica me secu(n)dum uerbum tuum et reliqua litterae octo uersuum
f. 130 : Explic(it) litt(era) IIII Incipit litt(era) V he // Legem pone mihi d(omi)ne . uiae iustificationum tuaru(m) et exquiram eam semper et reliqua litterae octo uersuum
f. 136v : Explic(it) littera V . Incip(it) VI uali // Veniat super me misericordia tua d(omi)ne . salutare tuum et eloquium tuum et reliqua octo uersuum
f. 141 : Finit litter(a) VI . Incip(it) litter(a) VII zai // Memento uerbi tui seruo tuo in quo mihi spem dedisti . et reliqua litter(ae)
f. 144 : Explicit litter(a) VII Incipit VIII // heth Portio mea d(omi)n(u)s . dixi custodire legem tuam et reliqua litterae octo uersuum
f. 150v : Finit lit(tera) VIII Inc(ipit) lit(tera) VIIII teth bonitatem fecisti cum seruo tuo d(omi)ne . d(omi)ne . secu(n)dum uerbum tuum . et reliq(ua)
f. 153v : Explic(it) littera VIIII Incip(it) X ioth // Manus tuae fecerunt me et parauerunt me et reliqua litterae .viii. uersuum
f. 160 : Explicit littera X . Incipit XI kaf // Defecit in salutare tuu(m) anima mea et in uerbu(m) tuum spero et reliqua
f. 164 : Explicit littera XI . Incipit XII lab // In aeternum d(omi)ne . permanet uerbum tuuù in caelo et reliqua
f. 170 : Finit littera XII . Incip(it) XIII mem // Ut dilexi legem tuam d(omi)ne tota die meditatio est mihi et reliqua litterae
f. 175 : Explic(it) littera XIII Incip XIIII num // Lucerna pedibus meis uerbum tuum d(omi)ne . et lumen semitis meis et reliqua
f. 183 : Explic(it) littera XIIII Incip XV samch // Iniquos odio habui et legem tuam dilexi et reliqua
f. 187v : Explic(it) litter(a) XV Incip(it) XVI ain //
f. 188 : Feci iudicium et iustitia(m) non tradas me perseque(n)tibus me . et reliqua
f. 194 : Explic(it) littera XVI Incip(it) XVII phe // Mirabilia testimonia tua d(omi)ne . et reliqua
f. 199v : Explic(it) littera XVII Incipit XVIII sadec // Iustus es d(omi)ne . et rectum iudicium tuum et reliqua
f. 203v : Explic(it) littera XVIII Incip(it) XVIIII coe // Clamaui toto corde meo exaudi me d(omi)ne . iustificationes tuas requiro et reliqua
f. 206v : Explicit littera XXI Incip(it) XXII thau // Adpropriet oratio mea in conspectu tuo d(omi)ne . et reliqua litterae seq(uentia)
f. 209 : Explicit psalmus CXVIII Inc(ipit) CXVIIII // CXVIIII Canticum graduu(m) // Psalmorum tituli
f. 217v : Explic(it) psalm(us) CXVIIII Incipit CXX // CXX Canticum graduu(m) // Leuaui oculos meos in montes . et reliqua
f. 223v : Finit psalm(us) CXX . Incipit CXXI // CXXI Canticum gradum dauid // Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi in domu(m) d(omi)ni . ibimus . et reliqua
f. 229v : Explic(it) psalmus CXXI Incipit CXXII // CXXII Canticum graduum // Ad te leuaui oculos meos qui habitas in caelo et reliqua
f. 235 : Finit psalm(us) CXXII Incipit CXXIII // CXXII [sic] Canticum graduu(m) // Nisi quod d(omi)n(u)s . erat in nobis dicat nun istrahel nisi quod d(omi)n(u)s . erat in nobis et reliqua
f. 239 : Finit psalm(us) CXXIII Incipit CXXIIII // CXXIIII Canticum graduu(m) // Qui confidunt in d(omi)no . sicut mons sion non commouebitur in aeternum qui habitat hierusalem et reliqua psalmi seque(n)t(ia)
f. 244 : Finit psalm(us) CXXIIII Incipit CXXV // CXXV Canticum graduum // In conuertendo d(omi)n(u)m . captiuitatem sion facti sumus sicut consulati . et reliqua // Nisi essent in psalmis
f. 249 : Finit psalm(us) CXXV In cipit CXXVI // CXXVI Canticum graduum solomonis // Nisi d(omi)n(u)s . aedificauerit domum in uanum laborauerunt qui aedificant eam . et reliqua // Ratio et temporum et profetiae intenta
f. 257 : Finit psalm(us) CXXVI In cipit CXXVII // CXXVII Canticum gradum [sic] Beati omnes qui timent d(omi)n(u)m . et reliqua psalmi sequentia
f. 262v : Fin(it) psalm(us) CXXVII Incipit CXXVIII // CXXVIII Canticum graduu(m) // Saepe expugnauerunt me a iuuentute mea . et reliqua
f. 268v : Explic(it) psalmus CXXVIII Incipit CXXVIIII // CXXVIIII Canticum graduu(m) dauid // De profundis clamaui ad te d(omi)ne . d(omi)ne . exaudi uocem meam . et reliqua
f. 273v : Finit psalm(us) CXXVIIII Incipit CXXX // CXXX Canticum graduu(m) dauid // D(omi)ne non est exaltatum cor meum neq(ue) elati sunt oculi mei . et reliqua
f. 275v : Explic(it) psalm(us) CXXX Incipit CXXXI // Canticum graduu(m) // Memento d(omi)ne . dauid et omnes modestias eius et reliqua // Omnes quidem anteriores
f. 288v : Explic(it) psalmus CXXXI . Incipit CXXXII // CXXXII Canticum graduum dauid // Ecce quam bonum et qua(m) iucundum et reliqua // Per omnem doctrinae ordinem
f. 292v : Finit psalmus CXXXII . Incipit CXXXIII // [CXX]XIII Canticum graduu(m) // Ecce nunc benedicite d(omi)n(u)m . omnes serui d(omi)ni . et reliq(ua)
f. 294v : Finit psalm(us) CXXXIII . Incipit CXXXIIII // CXXXIIII Alleluia // Laudate nomen d(omi)ni . laudate serui d(omi)n(u)m . et reliqua
f. 306v : Finit psalmus CXXXIIII . Incipit CXXXV // CXXXV Alleluia // Confitemini d(omi)no . quonia(m) bonus quoniam in saeculum misericordia eius et reliqua
f. 313 : Finit psalmus CXXXV Incipit CXXXVI // CXXXVI Ipsi dauid psalmus // Super flumina babyllonis illic sedimus et fleuimus et reliqua.

Historique de la conservation Appartenait à la bibliothèque du chapitre des chanoines de la cathédrale Saint-Jean-Baptiste, comtes de Lyonlien.
Modalités d’acquisition Manuscrit saisi au profit de la nation durant la Révolution française. Dépôt de l'État.
Informations sur le traitement Notice initiale du CGM remplacée en mai 2025 par la notice élaborée à l'occasion de la numérisation et de la mise en ligne des manuscrits mérovingiens et carolingiens conservés à la BmL. Les notices établies dans ce cadre ont été rédigées en 2007-2008 par Pierre Chambert-Protat, Marion Bernard et Pierre Guinard.
Document(s) de substitutionCe manuscrit a été numérisé intégralement. Il est consultable dans numelyo.Numérisation(s)Manuscrit numérisé
Documents séparés 15 feuillets, volés par Guillaume Librilien, forment aujourd'hui le manuscrit NAL 1593 au département des manuscrits de la Bibliothèque nationale de France.
Bibliographie

Le codex

Album paléographique ou recueil de documents importants relatifs à l'histoire et à la littérature nationales : reproduits en héliogravure, Paris : Quantin, 1887. Les feuillets 182v et 183 du manuscrit sont reproduits planche 5.
Fernand Cabrol et Henri Leclercq (publ.), Dictionnaire d’archéologie chrétienne et de liturgie, Tome X, 1e partie, Paris : Letouzey, 1931. Cf. col. 380.
Augusto Campana, « Il Codice Ravennate di S. Ambrogio », dans Italia medioevale e umanistica, I, 1958. Cf. p. 22.
Léopold Delisle, Notices sur plusieurs anciens manuscrits de la Bibliothèque de Lyon, Paris : Imprimerie nationale, 1880 ; extrait des Notices et extraits des manuscrits de la Bibliothèque nationale, XXIX, 2e partie. Cf. pp. 364-366.
Léopold Delisle, Les manuscrits du comte d’Ashburnham. Rapport adressé à Monsieur le Ministre de l’Instruction publique et des Beaux-Arts, Paris : Champion, 1883. Cf. p. 14.
Pierre Guinard & Louis Holtz, Manuscrits médiévaux : de l’usage au trésor. Catalogue de l’exposition (21 septembre 2002 – 4 janvier 2003), Lyon : Bibliothèque municipale, 2003. Cf. notice 1 p. 49 par Louis Holtz ; notice détaillée p. 73 par le même.
Elias Avery Lowe, Codices lugdunenses antiquissimi : le scriptorium de Lyon, Lyon, Société des Amis de la Bibliothèque, 1924.
Elias Avery Lowe, Codices latini antiquiores : a palaeographical guide to latin manuscripts prior to the ninth century. 6. France, Oxford, 1953. Cf. no 775.
Elias Avery Lowe, Palaeographical papers 1907-1965 edited by Ludwig Bieler, Oxford : Clarendon press, 1972. Cf. p. 258.
Sigmund Tafel, « The Lyons scriptorium », dans Palaeographia latina edited by W. M. Lindsay, Oxford University Press : Part IV, 1925, pp. 40-70. (St. Andrews University Publications, XX). Cf. pp.60-63.
Anton Zingerle, « Der Hilarius-Codex von Lyon », dans Sitzungsberichte der Akademie der Wissenschaften zu Wien, phil.-hist. Kl. 128, 10, 1893, p. 1-12.
Catalogue général des manuscrits des bibliothèques de France, Départements 20 : Lyon, Paris, 1900. Cf. pp. 117 sq.
Bibliographie

Le texte

Célestin Charlier, « La Compilation augustinienne de Florus sur l’Apôtre : sources et authenticité », dans Revue Bénédictine LVII, 1947, pp. 132-186.
Jean Doignon, « Les Variations des citations de l’Épître aux Romains dans l’œuvre d’Hilaire de Poitiers », dans Revue Bénédictine, LXXXVIII, 1978. Cf. pp. 189-204.
Jean Doignon, « Un Témoignage inédit des « Tractatus super Psalmos » d’Hilaire de Poitiers contre l’hymnodie païenne », dans Revue Bénédictine, 1989, no 1-2, pp. 35-40.
Hilaire de Poitiers, Commentaire sur le psaume 118, éd. M. Milhau, 2 tomes « Sources Chrétiennes » no 344 & 347, Paris : Le Cerf, 1988. Cf. notice t.1, pp. 68-70 ; édition des f. 117v-208v
Hilarius Pictaviensis, Tractatus super Psalmos : Instructio psalmorum ; In Psalmos I-XCI, (Corpus Christianorum, Series Latina, LXI), Ed. J. Doignon. Turnhout : Brepols, 1997. Notice pp. XXXIII sq. ; édition des f. 1-117v.
H. Vanderhoven, F. Masai et P.B. Corbett, Aux Sources du monachisme bénédictin, I. Regula Magistri, édition diplomatique des manuscrits latins 12205 et 12634 de Paris, Bruxelles ; 1953. Cf. p. 28.
Sancti Hilarii Pictaviensis episcopi, Tractatus Super Psalmos In Psalmos CXIX-CL, (Corpus Christianorum, series Latina LXI B), cura et studio J. Doignon, 2009.
Retour en haut de page